झापा / देशका विभिन्न भागमा केही दिनदेखि भइरहेको लगातार वर्षा आइतबारसम्म आइपुग्दा सामान्य मौसमी घटना मात्र रहेन। हिमाली जिल्लामा नदी थुनिनेदेखि पहाडमा घर पुरिने र तराईमा बस्ती डुबानमा पर्ने अवस्थासम्मको घटनाक्रमले नेपालमा बाढी–पहिरोको जोखिम कति जटिल बन्दै गएको छ भन्ने देखाएको छ।
असोज ८ गतेदेखि देशका विभिन्न स्थानमा आएको बाढी, पहिरोलगायत विपद्मा परी हालसम्म १५ जनाको मृत्यु, चार जना घाइते र १ हजार २८४ जनाको उद्धार भएको नेपाल प्रहरीले जनाएको छ। मृत्यु हुनेमा गण्डकी प्रदेशका पाँच, लुम्बिनीका चार, बागमतीका तीन, कर्णालीका दुई र मधेस प्रदेशका एक जना छन्।
मनाङको चामेनजिकै घट्टेखोलाबाट आएको लेदोसहितको बाढीले मर्स्याङ्दी नदी थुनिएको छ। नदीको बहाव प्रभावित भएपछि तल्लो तटीय क्षेत्रमा जोखिम बढेको छ। नदीमा पानीको सतह बढेपछि प्रशासनले साइरन बजाएर आसपासका बासिन्दालाई सतर्क रहन आग्रह गरेको छ।
मर्स्याङ्दीको बाढीले नासों गाउँपालिका–१ को तालगाउँलाई समेत प्रभावित बनाएको छ। करिब ५० घर तथा होटल रहेको उक्त क्षेत्रका बासिन्दा सुरक्षित स्थानमा सरेका छन्। लगातारको वर्षाका कारण बेंसीसहर–चामे सडकका विभिन्न स्थानमा पहिरो गएको छ भने विद्युत् र सञ्चार सेवासमेत प्रभावित भएका छन्।
मनाङमा नदी थुनिएको घटनाले अर्को गम्भीर जोखिमसमेत देखाएको छ। नदीमा थुप्रिएको लेदो र पहिरोका कारण पानीको प्राकृतिक बहाव अवरुद्ध भएपछि कुनै पनि समयमा थुनिएको पानीको दबाब बढ्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा अचानक पानीको बहाव खुलेमा तल्लो तटीय क्षेत्रमा थप क्षति हुनसक्ने भएकाले प्रशासनले उच्च सतर्कता अपनाउन आग्रह गरेको छ।
गण्डकी प्रदेशका अन्य जिल्लामा पनि बाढी र पहिरोले ठूलो क्षति पुर्याएको छ। बागलुङको निसीखोला गाउँपालिका–३ मा पहिरोले घर पुरिँदा एउटै परिवारका आमा र तीन सन्तानको मृत्यु भएको छ। बागलुङकै अन्य क्षेत्रमा पनि पहिरोका कारण मानवीय तथा भौतिक क्षति भएको छ। सडक, विद्युत् र सञ्चार संरचनामा क्षति पुग्दा उद्धार तथा क्षतिको विवरण संकलनमा समेत कठिनाइ देखिएको छ।
म्याग्दीमा बाढी र पहिरोका कारण तीन जनाको मृत्यु तथा चार जना बेपत्ता भएको विवरण सार्वजनिक भएको छ। कालीगण्डकीको बहाव बढेपछि नदी किनारका क्षेत्रमा कटान बढेको छ भने सडक तथा पुलमा क्षति पुगेका कारण आवागमन प्रभावित भएको छ। नदी र पहिरो दुवैतर्फबाट जोखिम बढ्दा ग्रामीण बस्तीहरू थप असुरक्षित बनेका छन्।
पर्वतको जलजला गाउँपालिका–८ फर्सेमा कालीगण्डकीको कटानले दर्जनौँ घर बगाएको छ। थप घरसमेत जोखिममा रहेको स्थानीय प्रशासनले जनाएको छ। नदीको बहाव र कटान बढ्दै गएपछि स्थानीयलाई सुरक्षित स्थानमा सारिएको छ।
स्याङ्जा र पर्वतको सीमावर्ती सेतीबेनी क्षेत्रमा पनि कालीगण्डकीको बाढीले ठूलो असर गरेको छ। नदीको बहाव बढेपछि घर तथा संरचना डुबानमा परेका छन् भने सडक र पुलमा समेत क्षति पुगेको छ।
पाल्पाको माथागढी गाउँपालिकामा पहिरोले घर र गोठ पुरिँदा एक जनाको मृत्यु भएको छ भने दुई जना बेपत्ता छन्। खोजी तथा उद्धार कार्य जारी रहे पनि लगातारको वर्षाका कारण सुरक्षाकर्मीलाई घटनास्थलमा पुग्न कठिनाइ भएको छ।
उता नवलपुर क्षेत्रमा नारायणी नदीको बाढीका कारण ठूलो संख्यामा मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा सारिएको छ। चितवनमा नारायणी नदी र रिउ खोलाको पानीको सतहसमेत उच्च बनेको छ। नदी किनारका बस्तीमा जोखिम बढेपछि स्थानीय प्रशासन र सुरक्षा निकायलाई उच्च सतर्क अवस्थामा राखिएको छ।
रुपन्देहीको बुटवलमा तिनाउ नदीको बाढीले घरहरूमा क्षति पुर्याएको छ। नदी किनारका जोखिमयुक्त बस्तीका मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा सारिएको छ। यता सप्तरीमा सप्तकोसी नदीको बहाव बढेपछि हनुमाननगर कंकालिनी र तिलाठी कोइलाडी क्षेत्रका सयौँ घर डुबानमा परेका छन्।
बाढी र पहिरोको असर सडक सञ्जालमा पनि व्यापक देखिएको छ। धादिङ, तनहुँ, काभ्रे, सिन्धुली, ललितपुर, चितवन, रसुवा, ओखलढुंगा, उदयपुर, सोलुखुम्बु, स्याङ्जा, बागलुङ, पर्वत, मनाङ, म्याग्दी, मुस्ताङ, दाङ, सल्यान, गुल्मी, रोल्पा, अर्घाखाँची, कालिकोट, हुम्ला, डोटी र दार्चुलालगायत जिल्लाका विभिन्न सडकखण्ड बाढी र पहिरोका कारण प्रभावित भएका छन्।
तर यो विपद्को सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष पूर्वसूचनासँग जोडिएको छ। मौसम पूर्वानुमान महाशाखाले केही दिनअघि नै विभिन्न क्षेत्रमा भारी वर्षाको सम्भावना रहेको भन्दै सतर्कता अपनाउन आग्रह गरेको थियो। नदी तथा खोलाको तटीय क्षेत्रका बासिन्दालाई सुरक्षित रहन र जोखिमपूर्ण यात्रा नगर्न समेत आग्रह गरिएको थियो।
पूर्वसूचना हुँदाहुँदै पनि कतिपय क्षेत्रमा ठूलो क्षति हुनुका पछाडि सूचना मात्र नभई त्यसपछि गरिने तयारी र जोखिम न्यूनीकरणको अवस्थामाथि प्रश्न उठेको छ। जोखिमयुक्त बस्ती पहिचान भए पनि त्यहाँका मानिसलाई समयमै सुरक्षित स्थानमा सार्न सकियो कि सकिएन, नदीको बहाव बढ्नुअघि चेतावनी प्रणाली प्रभावकारी भयो कि भएन र उद्धार टोली घटनास्थलसम्म कति छिटो पुग्न सक्यो भन्ने विषयमा अब गम्भीर समीक्षा आवश्यक देखिएको छ।
बाढी र पहिरोबाट हुने क्षतिको अर्को महत्वपूर्ण कारण नदी किनार र पहिरोको जोखिमयुक्त क्षेत्रमा बढ्दै गएको बस्तीसमेत हो। वर्षौँदेखि नदीको बहाव क्षेत्र तथा जोखिमयुक्त भिरालो जमिनमा निर्माण भएका घर तथा संरचना असाधारण वर्षाका बेला उच्च जोखिममा पर्ने गरेका छन्।
यसपटक मनाङमा मर्स्याङ्दी नदी थुनिनु, बागलुङमा घर पुरिनु, म्याग्दीमा नदी र पहिरो दुवैको असर देखिनु तथा पर्वतमा कालीगण्डकीको कटानले घर बगाउनु एउटै संकटका फरक–फरक रूप हुन्। यसले नेपालमा विपद् व्यवस्थापन केवल घटना भएपछि उद्धार गर्ने विषयमा सीमित राखेर पुग्दैन भन्ने देखाएको छ।
अर्कोतर्फ, यसै वर्ष भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढीको घाउसमेत अझै निको भइसकेको छैन। भोटेकोशी विपद्को खोज तथा उद्धार कार्य जारी रहेका बेला देशका अन्य क्षेत्रमा नयाँ बाढी र पहिरो थपिएका छन्। त्यसैले अहिलेको चुनौती एउटा जिल्लाको विपद् व्यवस्थापन मात्र नभई एकै समयमा धेरै स्थानमा उत्पन्न हुने विपद्सँग जुध्ने राष्ट्रिय क्षमतासँग जोडिएको छ।
अहिले पनि वर्षा पूर्ण रूपमा रोकिएको छैन। नदी तथा खोलाको बहाव थप बढ्न सक्ने सम्भावना रहेकाले तटीय क्षेत्र, पहिरोको जोखिममा रहेका बस्ती र कमजोर सडक संरचना भएका क्षेत्रमा जोखिम कायमै छ। विशेषगरी मनाङको मर्स्याङ्दी, कालीगण्डकी, नारायणी, तिनाउ, सप्तकोसीलगायत नदी आसपासका बासिन्दाले प्रशासनको सूचना र चेतावनीलाई गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्ने अवस्था छ।
नेपालमा बाढी–पहिरो हरेक वर्ष दोहोरिने गरेको छ। तर यसपटकका घटनाले एउटा गम्भीर प्रश्न फेरि उठाएको छ, पूर्वसूचना पाएपछि पनि मानवीय र भौतिक क्षति किन रोक्न सकिएन?
यसको जवाफ खोज्न अब केवल मृतक र बेपत्ताको संख्या गनेर पुग्दैन। कुन बस्ती कति जोखिममा थियो, सूचना कहिले पुग्यो, जोखिमयुक्त परिवारलाई समयमै स्थानान्तरण गरियो कि गरिएन, नदीको बहाव मापन तथा चेतावनी प्रणाली कति प्रभावकारी थियो र उद्धार तथा राहतका लागि स्थानीय तहदेखि केन्द्रसम्मको संयन्त्र कति तयार थियो भन्ने विषयमा तथ्यमा आधारित समीक्षा आवश्यक छ।
आजको क्षतिको अन्तिम विवरण अझै संकलनकै क्रममा रहेकाले मृतक, बेपत्ता र भौतिक क्षतिको संख्या आगामी घण्टामा थप अद्यावधिक हुनसक्नेछ। हाललाई नेपाल प्रहरीको पछिल्लो आधिकारिक विवरणअनुसार असोज ८ गतेदेखि विपद्मा परी १५ जनाको मृत्यु भएको र १ हजार २८४ जनाको उद्धार गरिएको छ।
