झापा / चार महिनादेखि नेपाली जनजीवन, कृषि, यातायात र पूर्वाधारलाई प्रभावित पार्दै आएको मनसुन अब बिदाइको चरणमा पुगेको छ। सामान्यतया अक्टोबर २ अर्थात् असोज १६ मा नेपालबाट मनसुन बाहिरिने औसत मिति भए पनि यस वर्षको मनसुन पूर्ण रूपमा बाहिरिएको औपचारिक घोषणा भने भइसकेको छैन। मनसुन क्रमशः पश्चिमबाट पूर्वतर्फ सर्दै बाहिरिने भएकाले यसको प्रभाव केही दिनसम्म कायम रहन सक्ने मौसमविद्हरूले बताएका छन्।
मनसुन कमजोर हुँदै जाँदा लगातारको वर्षा, नदीमा पानीको बहाव वृद्धि तथा बाढीपहिरोको जोखिम क्रमशः घट्ने अपेक्षा गरिएको छ। तर मनसुनको बिदाइ हुँदैमा वर्षाजन्य विपद्को खतरा पूर्ण रूपमा समाप्त नहुने भएकाले नागरिकलाई अझै सतर्क रहनुपर्ने अवस्था छ।
नेपालमा सामान्यतया जुन १३ मा मनसुन प्रवेश गर्ने र अक्टोबर २ मा बाहिरिने औसत मौसमी चक्र रहेको छ। यस वर्ष मनसुन जुन १९ अर्थात् असार ५ गते कोशी प्रदेशबाट नेपाल प्रवेश गरेको थियो। जुन ३० अर्थात् असार १६ सम्ममा देशभर फैलिएको मनसुनले चार महिनाको अवधिमा देशका विभिन्न भूभागमा वर्षा गराएको छ।
नेपालमा वर्षभरि हुने कुल वर्षाको करिब ८० प्रतिशत हिस्सा मनसुन अवधिमै पर्ने भएकाले यसको आगमन र बहिर्गमनले कृषि उत्पादनदेखि जलविद्युत्, खानेपानी, सडक तथा जनजीवनसम्म प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने गर्छ।
जल तथा मौसम विज्ञान विभागको यस वर्षको मौसमी आकलनअनुसार अधिकांश भूभागमा सरदरभन्दा कम वर्षा हुने सम्भावना थियो। अधिकतम तथा न्यूनतम तापक्रम भने सरदरभन्दा बढी रहने अनुमान गरिएको थियो। तर समग्रमा वर्षा कम हुने प्रक्षेपण गरिए पनि केही स्थानमा छोटो अवधिमै भएको तीव्र वर्षाले बाढीपहिरोको जोखिम कम हुन नसक्ने तथ्य यस वर्षका घटनाले देखाएका छन्।
मनसुनको अन्तिम चरणमा मौसम प्रणालीमा आउने परिवर्तनलाई पनि उत्तिकै महत्त्वका साथ हेरिएको छ। नेपाल मौसम विज्ञान विभागका अनुसार मनसुन बाहिरिने औसत मिति र वास्तविक बहिर्गमनबीच केही दिनको अन्तर हुन सक्छ। त्यसैले क्यालेन्डरमा मनसुन सकिने मिति पुग्दैमा वर्षा पूर्ण रूपमा रोकिन्छ भन्ने हुँदैन।
यसैबीच असोज १६ देखि १८ गतेसम्म देशका विभिन्न भागमा वर्षा हुन सक्ने सम्भावनाबारे मौसमविद्हरूले जानकारी दिएका छन्। पश्चिमी वायुको प्रभावका कारण मौसम बदली भई वर्षा हुन सक्ने भए पनि सामाजिक सञ्जालमा फैलाइएको जस्तो देशभर भीषण वर्षा हुने पूर्वानुमान विभागले नगरेको स्पष्ट पारेको छ। विभागले आधिकारिक मौसम पूर्वानुमान र सूचनालाई आधार मान्न आग्रह गरेको छ।
यसले मनसुनको बिदाइसँगै मौसम पूर्ण रूपमा स्थिर भइसकेको छैन भन्ने संकेत गर्छ।
यस वर्षको मनसुनले नेपालका विभिन्न जिल्लामा बाढीपहिरो, डुबान, सडक अवरोध र मानवीय क्षति निम्त्याएको छ। विशेषगरी पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा पहिरो र नदी कटानको जोखिमले बस्ती, सडक तथा पुलहरू प्रभावित भएका छन्। तराईका जिल्लामा नदीको सतह बढ्दा तटीय क्षेत्रका बासिन्दा डुबानको त्रासमा रहनुपरेको छ।
वर्षायाममा जमिनले सोसेको पानी, कमजोर बनेका भिरालो जमिन, अव्यवस्थित सडक निर्माण तथा नदी किनारमा गरिएका संरचनाले मनसुन कमजोर भएपछि पनि जोखिम कायम राख्न सक्छन्। लगातारको वर्षाले चिरा परेका पहाडमा सामान्य वर्षाले समेत पहिरो निम्त्याउन सक्छ। त्यसैले मनसुन बाहिरिने समयलाई विपद् समाप्तिको घोषणा नभई जोखिम व्यवस्थापनको अर्को चरणका रूपमा लिनुपर्ने देखिन्छ।
विशेषगरी नदी तथा खोलानजिक बसोबास गर्ने परिवार, पहिरो प्रभावित बस्ती र वर्षायाममा क्षति पुगेका सडक आसपासका नागरिकले सावधानी अपनाउन आवश्यक छ। नदीमा पानीको सतह घटेको देखिए पनि माथिल्लो क्षेत्रमा वर्षा हुँदा तल्लो तटीय क्षेत्रमा अचानक बहाव बढ्न सक्छ। खोलामा पानीको बहाव सामान्य देखिएको अवस्थामा पनि जोखिमलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन।
मनसुनको बहिर्गमनसँगै अब पश्चिमी वायुको प्रभाव क्रमशः बढ्दै जाने मौसमी चक्र छ। यसले विशेषगरी पश्चिमी नेपालमा मौसमको स्वरूप परिवर्तन गराउन सक्छ। आगामी समयमा वर्षाको प्रकृति बदलिँदै जाने र क्रमशः चिसो मौसमतर्फ प्रवेश हुने अपेक्षा गरिएको छ। यद्यपि पश्चिमी वायु सक्रिय हुँदा पनि वर्षा तथा उच्च पहाडी क्षेत्रमा हिमपात हुन सक्ने भएकाले मौसमको नियमित जानकारी आवश्यक रहन्छ।
मनसुनको अन्त्य कृषि क्षेत्रका लागि पनि महत्त्वपूर्ण समय हो। धानबाली पाक्ने तथा भित्र्याउने चरणमा रहेका किसानका लागि वर्षा कम हुनु राहतको विषय बन्न सक्छ। तर खेतमा पानी जम्ने, कटान हुने वा बाली भित्र्याउने समयमा वर्षा हुने अवस्थाले कृषि उत्पादनमा असर पार्न सक्छ। त्यसैले किसानले मौसम पूर्वानुमानअनुसार बाली भित्र्याउने योजना बनाउनुपर्ने देखिन्छ।
अर्कोतर्फ, मनसुनमा क्षतिग्रस्त भएका सडक, पुल, खानेपानी, विद्युत् तथा अन्य पूर्वाधारको पुनःस्थापना र जोखिमयुक्त बस्तीको व्यवस्थापनमा सम्बन्धित निकायले ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता छ। वर्षा रोकिएपछि मात्रै विपद् व्यवस्थापनको काम सकिँदैन। क्षतिग्रस्त संरचनाको मूल्यांकन, जोखिमयुक्त क्षेत्रको पहिचान र आगामी वर्षायामका लागि पूर्वतयारी अहिलेबाटै सुरु गर्नुपर्ने हुन्छ।
मौसमविद्हरूले मनसुन बाहिरिने औसत मितिलाई आधार मानेर मात्र जोखिमको निष्कर्ष निकाल्न नहुने बताउँदै आएका छन्। मौसमसम्बन्धी आधिकारिक सूचना, नदीको बहाव र स्थानीय अवस्थालाई ध्यान दिनु नै सुरक्षित रहने उपाय हो।
यस वर्षको मनसुन बिदाइको चरणमा पुगेसँगै लगातारको वर्षा र बाढीपहिरोको जोखिमबाट क्रमशः राहत मिल्ने अपेक्षा गरिएको छ। तर प्रकृतिको मौसमी चक्र पूर्ण रूपमा स्थिर नभएसम्म ढुक्क हुने अवस्था छैन। मनसुनको बिदाइलाई राहतको संकेतका रूपमा लिन सकिए पनि सतर्कता र पूर्वतयारीलाई निरन्तरता दिनु नै सम्भावित विपद्बाट जोगिने आधार हुनेछ।
