झापा / नेपालमा पछिल्ला दिनहरूमा डिजेल, पेट्रोल र खाना पकाउने ग्यास (एलपी ग्यास) को अभावले जनजीवन कष्टकर बनेको छ। सवारी साधनका लामो लाइन, उद्योग–व्यवसायमा अवरोध र घरायसी समस्या बढ्दै जाँदा यो संकट सामान्य व्यवस्थापन कमजोरी मात्र नभई अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थितिसँग गाँसिएको गम्भीर विषय बनेको छ।
यसपटकको इन्धन अभावको मुख्य कारणका रूपमा मध्यपूर्व क्षेत्रमा चर्किएको युद्धलाई बेवास्ता गर्न सकिँदैन। विश्वको ठूलो हिस्सा तेल उत्पादन गर्ने यो क्षेत्र अस्थिर हुँदा कच्चा तेलको उत्पादन, आपूर्ति र ढुवानीमा प्रत्यक्ष असर पर्छ। समुद्री मार्गमा अवरोध, तेल उत्पादनमा कटौती र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा मूल्यवृद्धिले विश्वभर इन्धन आपूर्तिमा दबाब सिर्जना गर्छ। यसको प्रत्यक्ष प्रभाव नेपालजस्तो आयातमा पूर्ण निर्भर मुलुकमा देखिनु स्वाभाविक हो।
नेपालले भारतमार्फत इन्धन आयात गर्ने भएकाले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा भएको कुनै पनि उतारचढाव भारतको आपूर्ति प्रणाली हुँदै नेपालमा आइपुग्छ। मध्यपूर्व संकटका कारण भारतले पनि आफ्नो आन्तरिक आवश्यकता प्राथमिकतामा राख्दा नेपालतर्फको आपूर्ति प्रभावित हुने सम्भावना बढ्छ। यसले देखाउँछ कि नेपालको इन्धन संकट केवल आन्तरिक व्यवस्थापनको विषय मात्र होइन, विश्व राजनीति र भू-आर्थिक अवस्थासँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ।
तर, बाह्य कारणलाई मात्र दोष दिएर नेपाल पन्छिन मिल्दैन। दीर्घकालीन रूपमा हेर्दा भण्डारण क्षमता कमजोर हुनु, वैकल्पिक ऊर्जा विकासमा ढिलाइ र आपूर्ति व्यवस्थापनमा पारदर्शिताको अभावले संकटलाई झन् गहिरो बनाएको छ। यदि पर्याप्त भण्डारण व्यवस्था भएको भए तत्कालीन अन्तर्राष्ट्रिय संकटको प्रभाव केही हदसम्म न्यूनीकरण गर्न सकिन्थ्यो।
अब समाधानका लागि नेपालले बहुआयामिक रणनीति अपनाउनुपर्ने देखिन्छ। पहिलो, आपूर्ति प्रणाली सुदृढ बनाउँदै पर्याप्त भण्डारण क्षमता विकास गर्नु अपरिहार्य छ। दोस्रो, विद्युत् ऊर्जाको प्रयोग विस्तार गर्दै विद्युतीय सवारी साधन र इन्डक्सन चुलोको प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। तेस्रो, ऊर्जा स्रोत विविधीकरण गरी एकै क्षेत्रमा निर्भरता घटाउन आवश्यक छ।
अन्ततः, मध्यपूर्वमा हुने युद्ध वा अन्य अन्तर्राष्ट्रिय संकटहरू नेपालले नियन्त्रण गर्न सक्दैन। तर त्यस्ता संकटबाट हुने असरलाई कम गर्न सक्ने क्षमता भने आफ्नै नीतिगत दूरदृष्टि र तयारीले निर्धारण गर्छ। अहिलेको इन्धन अभावले नेपाललाई ऊर्जा सुरक्षातर्फ गम्भीर बन्न चेतावनी दिएको छ ।अब पनि सचेत नहुने हो भने यस्ता संकट पटक-पटक दोहोरि रहनेछन्।
