झापा / रसुवाको भोटेकोशीमा आएको विनाशकारी बाढीपछि बेपत्ता तथा सुरुङभित्र फसेकाहरूको खोजी तथा उद्धारमा नेपालसँगै चीन, भारत र दक्षिण कोरियाका विशेषज्ञ टोली परिचालन भएका छन्। तीनै देशका टोलीलाई नेपाली सेनासँग समन्वय गरी विशेषगरी बाढी र हिलोले पुरिएका जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङमा केन्द्रित गरिएको छ।
नेपालको परराष्ट्र मन्त्रालयका अनुसार भारतबाट ११ जना, चीनबाट ९ जना र दक्षिण कोरियाबाट पनि विशेषज्ञहरू सुरुङ उद्धारका लागि परिचालन भएका छन्। उनीहरूसँग उच्च क्षमताका ड्रोन, लाइफ डिटेक्टर, थर्मल इमेजिङ, ध्वनि तथा भिडियो उपकरणलगायतका प्रविधि छन्। उद्धारको समग्र नेतृत्व भने नेपाली सेनाले गरिरहेको छ।
भारत : लाङटाङ र चिलिमेमा सुरुङभित्र प्रवेश
भारतीय उद्धार टोलीले मुख्य रूपमा लाङटाङ हाइड्रोपावर र चिलिमे क्षेत्रमा काम गरिरहेको छ। राष्ट्रिय विपद् प्रतिकार्य बल (एनडीआरएफ)बाट आएको ११ सदस्यीय प्राविधिक टोलीले नेपाली सेना र सशस्त्र प्रहरीसँग मिलेर सुरुङको अवस्था अध्ययन गर्दै उद्धारको प्रयास गरिरहेको छ।
लाङटाङ हाइड्रोमा भारतीय टोलीसहितको संयुक्त उद्धार समूह सुरुङभित्र करिब १५० मिटरसम्म प्रवेश गरिसकेको छ। तर सुरुङभित्र अत्यधिक हिलो, ढुंगा र गेग्रान थुप्रिएकाले काम निकै कठिन भएको छ।
चिलिमेमा पनि भारतीय टोली नेपाली सेनासँग मिलेर काम गरिरहेको छ। सुरुङभित्र प्रवेश गर्दा अत्यन्त साँघुरो ठाउँ, विशेष उपकरण प्रयोग गर्न कठिन भूगोल र दलदलजस्तो हिलोले चुनौती थपेको भारतीय पक्षले जनाएको छ। यस्तो अवस्थामा टोलीले वैकल्पिक तथा अस्थायी फ्लोटको प्रयोग गरेर सुरुङभित्र थप गहिराइसम्म पुग्ने प्रयास गरेको छ।
भारतको सहयोग उद्धारमा मात्र सीमित छैन। १९ सदस्यीय भारतीय फरेन्सिक टोली काठमाडौंमा आएर नेपाल प्रहरीसँग मिलेर शवको डीएनए परीक्षण तथा पहिचानमा समेत काम गरिरहेको छ।
चीन : सीमा क्षेत्रदेखि त्रिशूली–३ ‘ए’ सम्म
चिनियाँ टोलीको भूमिका दुई तहमा देखिएको छ। बाढीको उद्गम क्षेत्रसँग जोडिएको नेपाल–चीन सीमाको ग्यिरोङ क्षेत्रमा चिनियाँ उद्धारकर्मीले प्रारम्भिक खोजी गरेका थिए। सडक र बाटो बगेपछि २१ सदस्यीय चिनियाँ टोली खोजी कुकुरसहित पहाड, जंगल र भीर पार गर्दै बाढीले तहसनहस बनाएको सीमा क्षेत्रमा पुगेको थियो। त्यहाँ उनीहरूले भग्नावशेषमा खोजी गरेका थिए।
नेपालतर्फ भने चिनियाँ प्राविधिक टोली माथिल्लो त्रिशूली–३ ‘ए’ लगायतका जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङमा नेपाली सेनासँग मिलेर काम गरिरहेको छ।
त्रिशूली–३ ‘ए’ क्षेत्रमा नेपाली सेना र चिनियाँ प्राविधिकसहितको संयुक्त टोलीले स्काभेटर, बबक्याट, कम्प्रेसर, ब्रेकर तथा अन्य उपकरण प्रयोग गरेर सुरुङतर्फ थुप्रिएको माटो र गेग्रान हटाइरहेको छ। ब्लास्टिङसमेत प्रयोग गरेर सुरुङको आउटलेट पत्ता लगाइएको र वर्षाका कारण सुरुङभित्र जम्मा भएको पानी पम्पमार्फत बाहिर निकाल्ने काम भइरहेको छ।
चीनले उद्धार सामग्रीसँगै शव व्यवस्थापनका लागि पनि सहयोग गरेको छ। नेपालले चीनसँग ३० वटा बेलीब्रिज मागेको र भारत तथा चीनबाट शव व्यवस्थापनका लागि हजारौं एयरटाइट ब्याग प्राप्त भएको सरकारी विवरण छ।
चीनबाट पाँच सदस्यीय फरेन्सिक टोलीसमेत काठमाडौं आएर नेपाल प्रहरीसँग सहकार्य गर्ने तयारीमा छ। यसले शव पहिचान तथा डीएनएसम्बन्धी काममा सहयोग गर्नेछ।
दक्षिण कोरिया : माथिल्लो त्रिशूली–३ ‘ए’ मा विशेषज्ञता
दक्षिण कोरियाली टोलीलाई पनि माथिल्लो त्रिशूली–३ ‘ए’ को सुरुङ उद्धारमा केन्द्रित गरिएको छ। यसअघि आएको कोरियाली टोलीले सुरुङको अवस्थाको अध्ययन र प्राविधिक मूल्यांकन गरेको थियो। त्यसपछि सुरुङको वास्तविक अवस्थाअनुसार थप उद्धार क्षमता भएको टोली नेपाल पठाइएको हो।
बुधबार नेपाल आइपुगेको ४६ सदस्यीय कोरियाली टोली घटनास्थलतर्फ परिचालन हुने तयारीमा रहेको विवरण सार्वजनिक भएको छ। कोरियाले यसअघि पनि दुईवटा सरकारी र्यापिड रेस्पोन्स टोली नेपाल पठाएको थियो।
तर कोरियाली टोलीले मैदानमै पुगेपछि उपकरण अभावको समस्या पनि सामना गरेको छ। माथिल्लो त्रिशूली आयोजनाको सुरुङमा काम गर्न मिनी स्काभेटर र मड पम्प उपलब्ध नभएपछि टोली धुन्चे फर्किनुपरेको विवरण सार्वजनिक भएको छ। आवश्यक उपकरण उपलब्ध भएपछि पुनः फिल्डमा जाने बताइएको छ।
कोरियाले सुरुवाती चरणमै ड्रोन प्रयोग गरेर हवाई सर्वेक्षण गरी पीडितको अवस्था पत्ता लगाउने प्रस्तावसमेत गरेको थियो। तर नेपाल सरकारले त्यतिबेला विदेशी टोली परिचालन नगर्ने नीति लिएकाले उक्त प्रस्ताव तत्काल कार्यान्वयन हुन सकेन।
तीन देशका टोलीले प्रयोग गरिरहेका प्रविधि
विदेशी उद्धार टोलीले नेपाली सेना र अन्य सुरक्षा निकायसँग मिलेर उच्च क्षमताका ड्रोन, लाइफ डिटेक्टर, थर्मल इमेजिङ उपकरण, ध्वनि तथा भिडियो प्रणाली र तालिमप्राप्त उद्धार कुकुर प्रयोग गरिरहेका छन्।
तर अहिलेको उद्धार सामान्य पहिरो पन्छाउनेभन्दा निकै कठिन छ। सुरुङभित्र केवल पहिरोले बाटो छेकेको होइन, बाढीसँगै ठूलो परिमाणमा हिलो, ढुंगा, लेदो र पानी प्रवेश गरेकाले सुरुङ खोल्न ठूलो परिमाणमा सामग्री हटाउनुपर्ने अवस्था छ। नेपाली सेनाका अधिकारीहरूले कतिपय सुरुङबाट सम्पूर्ण गेग्रान हटाउन लामो समय लाग्न सक्ने बताएका छन्।
उद्धारसँगै शव पहिचानमा पनि विदेशी सहयोग
विदेशी सहयोगको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष शव पहिचान हो। भारतबाट आएको १९ सदस्यीय फरेन्सिक टोलीले नेपाल प्रहरीसँग मिलेर डीएनए परीक्षण गरिरहेको छ। चीनबाट पाँच सदस्यीय फरेन्सिक टोली आएको छ भने दक्षिण कोरियाली फरेन्सिक विशेषज्ञहरू पनि काठमाडौं आइपुगेका छन्। सिंगापुरबाट समेत विपद् पीडित पहिचानसम्बन्धी विशेषज्ञ र डीएनए परीक्षण उपकरण नेपाल ल्याइएको छ।
यसले पहिचान हुन नसकेका शवको वैज्ञानिक पहिचान गर्न र परिवारलाई आफन्तको शव बुझाउन सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।
विदेशी टोली आए पनि नेतृत्व नेपाली सेनाकै
सरकारले विदेशी टोलीलाई सम्पूर्ण उद्धार अभियानको जिम्मा दिएको भने होइन। विदेशी विशेषज्ञलाई विशेष प्राविधिक क्षमता आवश्यक पर्ने क्षेत्रमा मात्र परिचालन गरिएको हो। नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरीका टोली अन्य प्रभावित क्षेत्रमा निरन्तर खोज तथा उद्धारमा छन्।
परराष्ट्र मन्त्रालयका अनुसार भोटेकोशी बाढीपछि करिब १९ हजार सुरक्षाकर्मी र १६ वटा हेलिकोप्टर परिचालन गरिएको छ। रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा र चितवनमा पनि खोज, उद्धार र राहतका काम जारी छन्।
यसरी हेर्दा, भारतको टोली लाङटाङ र चिलिमेमा सुरुङ उद्धार तथा डीएनए पहिचानमा, चीनको टोली त्रिशूली–३ ‘ए’ लगायत सुरुङ उद्धारसँगै सीमा क्षेत्रमा खोजी र फरेन्सिक सहयोगमा तथा दक्षिण कोरियाको टोली मुख्यतः माथिल्लो त्रिशूली–३ ‘ए’ को प्राविधिक उद्धारमा केन्द्रित भएको देखिन्छ।
तर सुरुङभित्रको अवस्था असाध्यै कठिन भएकाले विदेशी विशेषज्ञ र अत्याधुनिक उपकरण पुगे पनि उद्धार तत्काल सम्पन्न हुने अवस्था छैन। अहिलेको मुख्य चुनौती सुरुङभित्र थुप्रिएको हिलो, ढुंगा र पानी हटाउँदै सुरक्षित रूपमा भित्र पस्नु र सम्भावित जीवित व्यक्तिको संकेत पत्ता लगाउनु हो।
